Nomes d'Asturies-La blogue del programa de radio de la RPA

La Revolución Asturiana (o revolución d'Ochobre) foi una insurrección obrera armada qu'aconteció n'ochobre de 1934. La convocatoria estatal yera de fuelga, pero n'Asturies conviértese en Revolución.

Les fuercies obreres tomaron dafechu'l control políticu y la "Comuna Asturiana", como se la denomó, resistió ente'l día 5 d'ochobre qu'entamó la revolución fasta'l 18 d'ochobre cuando Belarmino Tomás presidente del Tercer Comité Revolucionariu negociará col xeneral del exércitu de la República López Ochoa como xeneral del exércitu roxu.

Trátase del caberu llevantamientu obreru d'Europa........

-DOS PROGRAMES-

Calca equí pa baxalu

Calca equí pa baxalu

VILLANCICOS

2010-10-21T20:03:00.001-07:00

Afondamos nesti capítulu na conocencia d'estos cantares tan célebres na Navidá......

Calca equí pa baxalu

XUEGOS INFANTILES

2010-07-30T08:06:00.000-07:00

Nesti capítulu trátase de los xuegos tradicionales de rapacinos, dende los que se xuegan con los pequeñinos de meses hasta los que se faen colos guah.es más mozos. El guión ye de Mar Martín.......

Calca equí pa baxalu

MITOLOXÍA ASTURIANA

2010-07-30T07:55:00.000-07:00

Conozse como mitoloxía asturiana al conxuntu de creencies populares y mitos propies d'Asturies.

Pola mor de la morfoloxía natural y climática d' Asturies, col pasu del tiempu anició equí una mitoloxía permarcada, entroncada con otres mitoloxíes de la cornisa cantábrica, anque diferenciada y marcada pol devenir de la cultura y los pueblos asitiaos nesta tierra.......

-TRES PROGRAMES-

Calca equí pa baxalu

Calca equí pa baxalu

Calca equí pa baxalu

LA ESCUELA NA REPÚBLICA

2010-06-19T17:38:00.000-07:00

Descríbense les llínees principales que guíaba la enseñanza na dómina de la Segunda República n'España.......

Calca equí pa baxalu

LOS INDIANOS

2009-09-11T12:48:00.000-07:00

Hestoria de l'emigración de milenta asturianos que colaron del país nel sieglu XIX, retornando a la nuesa tierrina camudaos n'Indianos por mor del espoxigue de la so situación económica y social.....

CUEVA'L SIDRÓN

2009-08-30T13:45:00.001-07:00

Gruta nel conceyu Piloña con abonda hestoria científica de gran valir.......

ORDOÑO I

2009-04-11T14:07:00.000-07:00

Ordoño I (? - Uviéu, 866), rei d'Asturies dende 850 fasta 866. Repobló les ciudaes de Llión ya Astorga.........

Mª TERESA GONZÁLEZ

2009-04-11T13:59:00.000-07:00

Mª Teresa González (Xixón 1950 - 1995) ñaz na parroquia de Tremañes (Xixón), nel añu de 1950. A los diecisiete años entra como aprendiz na empresa d’aplicaciones elléctriques CRADY; nesta fábrica sigue trabayando hasta’l so cierre en 1987. Foi xunta’l so maríu Vicente García Oliva una de les fundadores del nucleu xixonés de Conceyu Bable’n 1975........

LES MONEDES

2009-04-11T13:49:00.000-07:00

Una moneda ye la pieza d'un material duru, normalmente en material metálicu, qu'emplégase comu dineru. Suel tener forma de discu. Tradicionalmente les monedes teníen un valor que yera asemeyáu al valir intrínsecu del metal con que se facía (oru o plata).

Llámase tamién moneda a la divisa de cursu llegal d'un país.........

L'AGUA

2009-04-11T13:32:00.000-07:00

L'agua ye un compuestu químicu tresparente, ingoloru, insípidu, químicamente formáu por hidróxenu y oxíxenu, de fórmula empírica H2O, que funde a 0 °C y fierve a 100 °C, el que, nun estáu más o menos impuru, constitúi la lluvia, los mares, los llagos, los ríos, etc.

Na ñatura, toa l'agua alcuéntrase amestao con otres sustancies (sales minerales, gases, partícules en suspensión,...). Nunca nun podremos atopar agua puro. L'augua puro namái pue obtenese nun llaboratoriu al traviés de procesos de purificación, como la destilación........

L'ACEBACHE

2009-04-11T13:23:00.000-07:00

Variedá de carbón perduro que s’emplega en xoyería, n’artesanía......

CATEDRAL D'UVIÉU

2009-04-11T13:14:00.000-07:00

La catedral d'Uviéu ye una catedral d'estilu góticu que s'alcuentra na ciudá d'Uviéu. Ye conocida tamién como sancta ovetensis, refiriéndose a la calidá y bayura reliquies que contién. Ta consagrada a San Salvador.

El rei Fruela I d'Asturies (del 757 al 768), mandó construyir una ilesia nel tarrén u güei s'asitia l'actual catedral. La ilesia consagróse a San Salvador.......

FRUELA I

2009-04-04T12:44:00.000-07:00

Fruela I, el Cruel, (722 - 768 Cangues d'Onís), rei d'Asturies. Ye'l primer "rex" fasta entós se denomaben "princeps". El título de "rex" entama aplicase nesta dómina nun documentu de 759.

El so reináu presenta aspeutos de gran interés tanto pola proyeición esterna del Reinu d'Asturies como pol desendolque internu del reinu. Con problemes qu'evidencien una crisis de madurez del nucléu. Cangues choca col independentismu de les ales occidental y oriental del nucléu........

FERNANDO VILLAMIL

2009-04-04T11:08:00.001-07:00

El marín ya escritor asturianu Fernando Villamil Fernández, qu'algamó gran sonadía como militar en Cuba, ñaz el 23 de payares de 1845 en Serantes........

FÁBRICA TABACOS DE XIXÓN

2009-04-04T10:24:00.000-07:00

El tabacu ye un productu vexetal que s'obtién de les fueyes de delles plantes del xéneru Nicotiana, en concretu Nicotiana tabacum. Consúmese de delles maneres, siendo la principal, fumao. El so particular conteníu en nicotina conviértelu n'adictivu. Comercialízase, n'estremaes presentaciones, llegalmente en tol mundiu magar qu'anguaño tien abondes torgues en milenta países, darréu que tien efeutos dañibles pa la salú pública......

L'ASTURIANU

2009-04-04T10:10:00.000-07:00

L'Asturianu ye una llingua románica falada n'Asturies. La Llingua Asturiana pertenez al nomáu Dominiu llingüísticu astur o Subgrupu asturlleonés. D'esti subgrupu, tamién formen parte'l mirandés, el llionés, l'estremeñu, ya el montañés o cántabru. Bable ye un términu alcuñáu nel sieglu XVIII nos ambientes cultos, pa denomar a la llingua d'Asturies........

EVARISTO VALLE

2009-03-19T16:56:00.000-07:00

Evaristo Valle (Xixón, 11 de xunetu de 1873 - 29 de xineru de 1951) foi un pintor asturianu.

Yera fíu d'un abogáu y conceyal del Ayuntamientu. A los 10 años, so padre consigue'l cargu de maxistráu en San Xuan de Puerto Ricu y tola familia se tresllada a la islla caribeña. L'estancia nel país (nel que solamente tuvo unos seis meses, yá que tres la muerte de so padre volvió nuevamente a Xixón) dexarán-y una bayura d'alcordances. Mas céu tuvo qu'entamar a trabayar p'aportar dineru a la economía familiar, faciéndolo na banca, nuna litografía, .......

XOSÉ CAVEDA Y NAVA

2009-03-19T15:59:00.000-07:00

Xosé Caveda y Nava (Villaviciosa, 1796 - Xixón, 1882), foi un escritor asturianu, ún de los qu'entamaron la escritura n'asturianu.

Yera fíu de Francisco de Paula Caveda y Solares, collaciu de Gaspar Melchor de Xovellanos. Entamó los estudios nel Institutu Xovellanos de Xixón, treslladándose dempués a Madrid. La invasión francesa y la muerte de so padre, interrumpiéron-y los estudios, magar que siguió la so formación d'un mou autodidacta en Villaviciosa, ingresando en 1818 na Real Academia de la Historia........

SPORTING DE XIXÓN

2008-09-23T17:42:00.001-07:00

Nesti capítulu vamos conocer los secretos del club de fútbol del Real Sporting de Xixón, ún de les entidaes deportives más representatives d’Asturies, que dende’l so nacimientu nel añu 1905 dio-y gran sonadía a la ciudá de Xovellanos, siendo ún de los sos símbolos cimeros......

XOSÉ DEL CAMPILLO

2008-09-21T03:36:00.000-07:00

Ñacíu n'Alles nel añu 1693 y morrió'n Madrid nel 1743. Políticu. En 1733, foi secretariu d'Estáu, de Facienda ya otros cargos. Escribió milenta informes sobro política económica......

EL SURF

2008-09-06T13:15:00.000-07:00

El surf ye un deporte onde ún tien que nalar perriba de les foles de la mar cuna tabla........

GONZALO MÉNDEZ DE CANCIO

2008-08-14T05:02:00.000-07:00

Gonzalo Méndez de Cancio y Donlebún, ñació en Tapia nel 1554 y morrió nel mesmu llugar el 31 de marzu de 1622. Marín percélebre per aportar el maíz n'Asturies y por quita-y la vida a Sir Francis Drake......................

REINA ADOSINDA

2008-08-04T08:36:00.000-07:00

Adosinda foi reina consorte d'Asturies nel sieglu VIII.

Fía d'Alfonso I y Ermesinda, y polo tanto nieta de Pelayo, yera hermana de Fruela I.

Casóse con Silo, gracies a lo cual esti xubió al tronu asturianu salvaguardando l'estirpe nunos tiempos difíciles de llucha pol poder. Baxo'l so reináu la corte de la monarquía asturiana treslladóse dende Cangues d'Onís a Pravia.

Al morrer Silo en 783 ensin descendencia proclamó al so sobrín Fonsu como Fonsu II. Mauregato expulsólu del tronu y alzóse con él, obligando a Fonsu a fuxir p'Álava. Pol sofitu que-y dio al so sobrín la so posición na corte yera delicada abondo, polo qu'ingresó nel monesteriu de San Xuan de Pravia'l 26 de payares de 783. A partir d'ehí nun se tienen más noticies d'ella, anque se supón que debió morrer nel monesteriu......

GONZALO PELÁEZ

2008-07-28T10:43:00.000-07:00

El Conde Gonzalo Peláez (nun se conoz el so llugar de ñaciencia - fináu'n Portugal 1138), fíu de Pelayo Pelaéz (ún de los Infantes de Carrión) y de Mayor González (Munia Dona). Casó cola fía de Pedro González, Señor de Cisneros. El so fíu foi Don Rodrigo González.

Según la Chronica Adefonsi Imperatoris, denpués de ser na primer metada del sieglu XII el señor más poderosu d'Asturies, revelóse delles vegaes contra'l rei Fonsu VII.....

LA CULTURA'L PAN N'ASTURIES

2008-07-15T10:47:00.000-07:00

L'escanda, foi'l cereal más célebre de les zones central ya oriental d'Asturies fasta los entamos del sieglu XX. Esti cereal ta documentáu arqueolóxicamente'n yacimientos prerromanos dende los sieglos VIII-VI enantes de Cristu. Nuna economía tradicional de susistencia como yera l'asturiana, el pan yera uno de los alimentos básicos de les xintes de la xente........

MARÍA XOSEFA CANELLADA

2008-07-01T17:13:00.000-07:00

María Xosefa Canellada Llavona (L'Infiestu, 1912 - Madrid, 7 mayu de 1995)

Ye la filóloga asturiana más importante d’esti sieglu. Esperta en dialectoloxía y fonética, el so maxisteriu tevo un fondu caláu na xeneración d’universitarios qu’a primeros de los años 70 s’empezaron a interesar, de mano, pol estudiu y pocu depués pola revitalización de la llingua asturiana, dando fechu a la fundación de Conceyu Bable en 1975. Nel añu de 1981 constitúise l’Academia de la Llingua Asturiana y la llingüista piloñesa pasa a ocupar ún de los sitios d’honor de la nueva institución......

XUÁN AGUSTÍN CEÁN BERMÚDEZ

2008-06-16T11:47:00.000-07:00

Xuán Agustín Ceán Bermúdez (Xixón, 17 de setiembre de 1749 - Madrid, 3 d'avientu de 1829) foi un pintor, hestoriaor y críticu d'arte illustráu.

De fonduxe humildosu, arropellolu Xovellanos, del que foi secretariu, pa denpués dir selo de Francisco Cabarrús. Nel 1814 publicó la so primer biografía de Xovellanos,perimportante pala conociencia desti personaxe.

Foi miembru de la Real Academia de Belles Artes de San Fernando, y collaciu del pintor Francisco de Goya, que-y fizo el so asemeyu.......

XUÁN PÉREZ VILLAMIL

2008-06-02T08:48:00.000-07:00

Xuán Pérez Villamil y Paredes (A Veiga, Asturies, 1 de mayu de 1754 - Madrid, 20 de febreru de 1824) foi un políticu, partidariu acérrimu del Vieyu Réxime. Figuró per ser l'autor inteleutual del célebre "Bandu d'Independencia", que de mena indireuta alantaría la Guerra de l'Independencia.

EVARISTO FERNÁNDEZ DE SAN MIGUEL

2008-05-19T08:43:00.000-07:00

Evaristo Fernández de San Miguel y Valledor (Xixón, 26 d'ochobre de 1785 - Madrid, 29 de mayu de 1862) foi un noble, militar, políticu ya hestoriaor, Duque de San Miguel.

Estudiante d'Humanidaes na Universidá d'Uviéu, metiose nas unidaes de voluntarios col españíu de la Guerra de l'Independencia en 1807. Fugose de Madrid al entamase la guerra colando p'Asturies onde ingresó nel Batallón Cuadonga integráu nel Reximientu Infiestu. Amosose home fuerte, lleal y, delles vegaes, duru col enemigu.

PAGU D'IMPUESTOS

2008-05-17T04:08:00.000-07:00

Nesti capítulu cúntase cuala foi l'hestoria del pagu de los impuestos n'Asturies.

ROSARIO D'ACUÑA

2008-04-28T08:27:00.000-07:00

Rosario d'Acuña y Villanueva (Madrid, 1 de payares de 1850 - Xixón 5 de mayu 1923)

Rosario d'Acuña foi una escritora na que nos sos trabayos nótase un militante y cimeru pensamientu feminista, nun mui davezu na so dómina y, polo tanto, llaceriosu pa les élites, que, xuníu a les sos convicciones republicanes y la so acérrima defensa de la llibertá ya l'humanismu, van da-y milenta problemes al llargor de la so vida.

Ñacía nel sen d'una familia acomodá, Rosario d'Acuña, fía de Félix d'Acuña y Solís y de Dolores Villanueva, cunta cuna educación fondera, curiosa y autodidauta, dando-y tutela el so pá.

JOSÉ MANUEL FUENTE "EL TARANGU"

2008-04-21T08:18:00.000-07:00

José Manuel Fuente, El Tarangu, nació’l 30 de setiembre de 1945, en Llimanes (Sieru), y morrió n'Uviéu, el 18 de xunetu de 1996. Foi un ciclista profesional bien popular nos años setenta.

Formó parte d'una xeneración de ciclistes asturianos qu'algamó grandes triunfos: Vicente López Carril, Luis Balagué, Antonio Menéndez y José Casas.

El Tarangu entamó la so carrera profesional nel equipu Karpy, pero los sos grandes trunfos vendríen de la mano del Kas, col que protagonizaría delles de les etapes más mítiques y épiques de la historia del ciclismu xunto a los sos grandes rivales del momentu: el belga Eddy Merckx y el español Luis Ocaña. Esta rivalidá, y les mocionantes etapes que deparaben llevólu a ser bien popular tamién n'Italia, país nel que algamó grandes trunfos nes etapes de montaña del Giro, especialmente nel de 1974, nel que venció'n cuatro etapes. Tamién el Tour de Francia foi testigu de los sos ataques na montaña ganando dos etapes seguíes nel añu 1971.

El so tarrén preferíu yeren los grandes cumales de montaña, onde atacaba d'una manera irreflesiva una y otra vegá hasta dinamitar la carrera. Les sos famoses páxares impidiéron-y algamar mayores trunfos.

La so postrer etapa como ciclista vivióla col equipu italianu Bianchi, aunque los problemes de salú que sufría lleváronlu a una retirada prematura.

Tres d'esta retirada, el que fuera direutor suyu nel equipu Kas, Antón Barrutia, dixó d'él que “se diba l'últimu dinamiteru de la montaña”.

GASPAR MELCHOR DE XOVELLANOS

2008-04-14T09:58:00.000-07:00

Gaspar Melchor de Xovellanos (Xixón, 5 de xineru de 1744 - Puertu Vega, Navia, 27 de payares de 1811) foi un xixonés nacíu en 1744, destacó na política y na lliteratura. Llicenciáu en Derechu, foi nomáu Secretariu de Gracia y Xusticia, cargu nel que demostró'l so enfotu pol acercamientu de los Tribunales al ciudadanu, les obres públiques y la so postura a la escontra de la Inquisición. Toes estes lluches, finaron con él encirráu en Mallorca nel añu 1801, siendo lliberáu cola abdicación del rei Carlos IV.

Dempués de refugar un ministeriu a Xosé Bonaparte, representó a Asturies na Xunta Central y axuntóse a la Sociedá d'Amigos del País y a la Real Academia Española.

La so empresa poética entamó con temes d’amor, pa llueu dir camudando pa la sátira y la epístola, abondo más afayadizos pa falar de la sociedá, la filosofía y dellos temes que-y interesaben. Nel xéneru dramáticu escribió, ente otres, "Pelayo" y "El delincuente honráu". Pero les obres más renombraes son "Tratáu teóricu-práuticu d'enseñanza", "Aloyu les Belles Artes", "Aloyu de Carlos III" y sobre too "Informe nel espediente de la Llei Agraria".

N'Asturies, amás de facer munches obres públiques (como la calzada ente L’Entregu y Xixón), asoleyó l'Institutu Asturianu de Náutica y Mineraloxía, y puxó pola nuesa llingua llariega col entamu d'un diccionariu de lo qu'él nomó "bable".

Persiguíu dafechu, tornó a morrer a Puertu Vega en 1811.

ALFREDO AGUADO-PINTOR

2008-04-07T08:25:00.000-07:00

Alfredo Aguado ñaz n'Avilés el 11 de xineru de 1905 y muerre n'Uviéu el 29 de xineru de 1930.

Alfredo yera'l mayor de seis hermanos, nuna familia probe. El so pá fara-y, dende guah.e, dir deprendiendo l'oficiu familiar de barberu. Vivía averáu a l'Escuela de Artes ya Oficios, ensin dexar de ayudar al so pá na barbería; ellí entamará las sos clas de debuxu y pintura..........

CAUSA DE LOS SABLAZOS

2008-04-05T10:44:00.001-07:00

El caciquismu'n Villaviciosa (Distritu de Pidal).

Pequeña esbilla de l'Hestoria desti célebre procesu que tan fondamente llamó l'atención pública n'Asturies de la dómina.

EDÁ MEDIA

2008-04-05T10:44:00.000-07:00

Sigún la división tradicional de l'hestoria; l'Edá Media ye la etapa de la Historia europea que s'estiende dende la cayía del Imperiu Romanu d'Occidente nel año 476 hasta la cayía de Constantinopla (Imperiu Romanu d'Oriente) a manos de los turcos nel añu 1453, anque tamién s'emplegan otres dates como la del Descubrimientu d'América ou la Reforma relixosa de Luteru.

Tradicionalmente, esta llarga dómina subdivídese notres tres, nomaes:

-Alta Edá Media, (sieglos V-X).

-Plena Edá Media, (sieglos X-XIII/XIV).

-Baxa Edá Media, (sieglos XIV-XV).

LOS ASTURES

2008-04-02T17:39:00.001-07:00

Los Astures (o ástures) fueron un pueblu asitiáu nel noroeste de la Península Ibérica, el so orixe nun ta nidiu y hai dos postures principales. Una qu'indica la posibilidá que llegaren dende'l ríu Ister (nome en griegu del Danubiu) y la zona d' Estiria (Austria), pola coincidencia de los nomes y la esplicación del nome d'esti pueblu como raigañu celta o indoeuropéu.

Y otra señala que les poblaciones astures son la evolución de los habitantes asitiaos na zona dende'l Mesolíticu o escomienzos del Neolíticu y son la evolución cultural de les poblaciones que fixeron pintures como Tito Bustillo, o nel casu de los cántabros, Altamira; básase nes relaciones culturales ente tolos pueblos de la Península Ibérica y Aquitania.

PELAYO

2008-04-02T17:30:00.000-07:00

Pelayo o Pelayu foi'l primer rei d'Asturies que según la lleenda abellugó gran parte de la temprana resistencia cristiana frente al Islam.

Nel anguañu llugar de Cuadonga, nel 718, Pelayo, probablemente un xefe tribal astur apresentó-yos resistencia na redolada'l monte Auseva. Esti fechu bélicu marca l'aniciu de la monarquía asturiana y l'entamu d'una llarga llucha ente los cristianos y los musulmanes na península ibérica, lo que se conoz como la Reconquista.

Fizo de Cangues d'Onís la sede la so corte y casóse con Gaudiosa. Tuvo dos fios: Favila, que lu socedió cuando morrió y Ermesinda, que casóse con Fonsu I, fiu del Pedru de Cantabria. Foi enterráu na illesia de Santolaya d'Abamia, cerca de Cuadonga, anque años dempués Fonsu X treslladó los sos restos a Cuadonga.

Na figura de Pelayo xúntense por igual lleenda y realidá, yá que nun se ye a saber daveres si munches de les coses que se cuenten dél son ciertes o inventos de los posteriores reis d'Asturies pa xustificase como monarquíes y pa dase más importancia.

BERNARDO DEL CARPIO

2008-04-02T12:09:00.000-07:00

Bernardo del Carpio foi un personaxe llexendariu de la Edá Media, fiu estramatrimonial d'una infanta ya hermana del rei asturianu Fonsu II de nome Ximena, y del conde de Saldaña. Protagonista d'una llarga serie de romances, la so hestoria tien l'enfotu de llograr del rei Fonsu el Castu que llibere al so pa, enprisionáu por mor de deshonrar a l'infanta. P'ello l'héroe llucha en campañes guerreres onde y manda'l monarca.